कालीकोट १६ भाद्र । कर्णाली प्रदेशको कालीकोट जिल्लामा निर्माण प्रस्ताव गरिएका तिला–१ (४४० मेगावाट) र तिला–२ (४२० मेगावाट) जलविद्युत् आयोजनामध्ये तिला–२ को लगानी पूर्ण रूपमा सुनिश्चित भएको छ। एभरेस्ट बैंकको नेतृत्वमा ११ वटा बैंक तथा वित्तीय संस्थाले कुल ५२ अर्ब ५५ करोड रुपैयाँ ऋण लगानी गर्ने गरी लगानी सम्झौता (फाइनन्सियल क्लोजर) मा हस्ताक्षर गरेसँगै आयोजना निर्माणको ठोस चरणमा प्रवेश गरेको हो।
आयोजनाको कुल अनुमानित लागत ७० अर्ब ७ करोड रुपैयाँ रहेकामा ७५ प्रतिशत ऋण लगानी स्वदेशी वित्तीय संस्थाबाट जुटाइएको छ भने बाँकी २५ प्रतिशत (१७ अर्ब ५२ करोड रुपैयाँ) स्वपुँजी (इक्विटी) बाट ब्यवस्थापन गरिनेछ। स्वपुँजीमध्ये २० प्रतिशत सेयर आयोजना प्रभावित स्थानीय बासिन्दा र सर्वसाधारणका लागि छुट्याइएको छ। निर्माण सुरु भएको चार वर्षभित्र (२०८७ सम्म) व्यापारिक उत्पादन थाल्ने लक्ष्य राखिएको यो आयोजनाले कर्णालीको समग्र आर्थिक र भौतिक मुहार फेर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
यी दुवै आयोजनाको विकास यात्रा करिब एक दशक अघि सुरु भएको थियो। प्रवर्द्धक कम्पनीहरूले वि.सं. २०७१/७२ (सन् २०१४) तिरै तिला नदीमा विद्युत् उत्पादनका लागि विद्युत् विकास विभागमा आवेदन दिएका थिए।
त्यसपछि वि.सं. २०७४ जेठ २२ गते नेपाल विद्युत् प्राधिकरण र प्रवर्द्धक कम्पनीबीच विद्युत् खरिद सम्झौता (PPA) का लागि प्रारम्भिक समझदारीपत्र (MoU) मा हस्ताक्षर भएको थियो। सो समयमा वैदेशिक लगानी आकर्षित गर्ने उद्देश्यका साथ अमेरिकी डलरमा पीपीए गर्ने सहमति भएको थियो।
पछि २०७५ भदौ ७ गते विद्युत् विकास विभागबाट आयोजनाको औपचारिक उत्पादन अनुमतिपत्र (लाइसेन्स) जारी भयो। हालैका वर्षहरूमा वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन (EIA) को अद्यावधिक प्रक्रिया पूरा गर्दै तिला–२ ले लगानी सम्झौता समेत सम्पन्न गरिसकेको छ भने तिला–१ (४४० मेगावाट) ले पनि वातावरणीय अध्ययन र लगानीको खाका अघि बढाउँदै लैजाने तयारी गरेको छ।
१. तिला–२ जलविद्युत् आयोजना (४२० मेगावाट)
प्रवर्द्धक: ऊर्जा तिला पावर कम्पनी प्रा. लि., ललितपुर।
संरचना: तिलागुफा नगरपालिका–५ मा ५६ मिटर अग्लो बाँध बनाएर २ किमी लामो जलाशय निर्माण गरिनेछ। ९.०३४ किमी लामो सुरुङ र ६०३ मिटर ग्रस हेडमार्फत खाँडाचक्र नगरपालिका–८ मा रहने भूमिगत विद्युत्गृहबाट विद्युत् उत्पादन गरिनेछ।
उत्पादन तथा प्रसारण: वार्षिक करिब २३१८.७९ गिगावाट घण्टा ऊर्जा उत्पादन हुनेछ। उत्पादित विद्युत् १५ किमी लामो २२० केभी डबल सर्किट प्रसारण लाइनमार्फत निर्माणाधीन फुकोट कर्णाली सबस्टेसनमा जोडिनेछ।
प्रभावित क्षेत्र: तिलागुफा नगरपालिका (वडा नं. ४, ५, ६, ७, ८, ९, १०, ११), खाँडाचक्र नगरपालिका (वडा नं. ८, ९, १०) र महावै गाउँपालिका (वडा नं. १, २, ७)।
२. तिला–१ जलविद्युत् आयोजना (४४० मेगावाट)
प्रवर्द्धक: एस.सि. पावर कम्पनी प्रा. लि., काठमाडौँ।
संरचना: तिला नदीमा ५५ मिटर अग्लो र १४२.४ मिटर लामो बाँध निर्माण गरी १७ लाख घनमिटर क्षमताको जलाशय बनाइनेछ। १३.७७ किमी लामो सुरुङमार्फत ५०३.५३ मिटर ग्रस हेडको प्रयोग गरी खाँडाचक्र नगरपालिकामा रहने भूमिगत विद्युत्गृहमा पानी खसालिनेछ।
उत्पादन: वार्षिक करिब १७८० गिगावाट घण्टा ऊर्जा।
प्रभावित क्षेत्र: खाँडाचक्र नगरपालिका (वडा नं. २, ३, ४, ५, ६, ७, ८, ९), तिलागुफा नगरपालिका (वडा नं. ११), शुभकालिका गाउँपालिका (वडा नं. २, ३, ४, ५, ७, ८) र महावै गाउँपालिका (वडा नं. ५, ६, ७)।
फाइदा तथा अवसरहरू:
सेयर स्वामित्व: प्रभावित क्षेत्रका स्थानीय बासिन्दाका लागि छुट्याइएको सेयरले स्थानीयलाई आयोजनाको प्रत्यक्ष हिस्सेदार बनाउनेछ र दीर्घकालीन लाभांशको बाटो खुल्नेछ।
रोजगारी र स्थानीय अर्थतन्त्र: निर्माण अवधिभर हजारौँ स्थानीयले रोजगारी पाउनेछन्। खाँडाचक्र, तिलागुफा र वरपरका बजारमा व्यापार, व्यवसाय र सेवा क्षेत्रको उल्लेख्य विस्तार हुनेछ।
पूर्वाधार विकास: आयोजना निर्माणका क्रममा ग्रामीण सडकको स्तरोन्नति, नयाँ पुल निर्माण, विद्युतीकरण र सञ्चार सञ्जालमा व्यापक सुधार आउनेछ।
नोक्सान तथा सम्भावित जोखिमहरू:
जग्गा डुबान र मुआब्जा: तिला नदी किनारका उर्वर खेतीयोग्य जग्गा (जिउलो) र व्यक्तिगत संरचनाहरू जलाशय निर्माणका क्रममा अधिग्रहणमा पर्ने भएकाले उचित क्षतिपूर्ति र पुनर्वासको चुनौती रहन्छ।
भौगर्भिक जोखिम: खाँडाचक्र र तिलागुफाका कमजोर पहाडी भूभागमा २२ किलोमिटरभन्दा बढी सुरुङ खन्दा हुने विस्फोटन (ब्लास्टिङ) ले पहिरो जाने र स्थानीय पानीका मुहान सुक्ने जोखिम रहन्छ।
पर्यावरणीय असर: सुक्खा याममा नदीको ठूलो हिस्सा सुरुङमा हालिँदा तिला नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रमा जलचर र जैविक विविधतामा असर पर्न सक्नेछ।
लामो अन्योलपछि ठूलो स्वदेशी लगानी सुनिश्चित भएर अघि बढेका यी आयोजनाहरूले स्थानीय वातावरणीय तथा सामाजिक सवालहरूलाई समयमै व्यवस्थापन गर्न सकेमा कालीकोटको समृद्धि र देशको ऊर्जा सन्तुलनमा ऐतिहासिक योगदान पुर्याउने निश्चित छ।
