काठमाडौँ ३ जेष्ठ। नेपालमा नसर्ने रोगहरू (NCDs) को प्रकोप भित्रभित्रै भयावह बन्दै गएको पाइएको छ। स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयका अनुसार नेपालमा हुने कुल मृत्युको करिब ७० प्रतिशत हिस्सा नसर्ने रोगहरूले ओगटेको छ। यस्ता रोगहरूमध्ये मुटु तथा रक्तनली सम्बन्धी रोगहरू (CVDs) बाट मात्रै २७.३६ प्रतिशत मानिसले ज्यान गुमाउने गरेका छन्, जसको प्रमुख कारकको रूपमा उच्च रक्तचाप (Hypertension) देखिएको छ।
यसै सन्दर्भलाई केन्द्रित गरी विश्व उच्च रक्तचाप दिवस २०२६ को आधिकारिक डकुमेन्टमा आधारित विस्तृत समाचार विश्लेषणलाई तीन भागमा यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ:
आज २०८३ जेठ ३ गते (तदनुसार १७ मे २०२६) नेपालभर “उच्च रक्तचाप नियन्त्रणमा सबैको साथ: जाँच गरौँ नियमित रक्तचाप, परास्त गरौँ मृत्युको मौन कारक” भन्ने मूल नाराका साथ ‘विश्व उच्च रक्तचाप दिवस २०२६’ मनाइँदैछ।
दिवसको अवसरमा स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय, इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाका निर्देशक डा. अनुज भट्टचनले एक अपिल जारी गर्दै उच्च रक्तचापको रोकथाम, समयमै पहिचान र प्रभावकारी व्यवस्थापनका लागि सम्पूर्ण नेपाली जनसमुदाय, स्वास्थ्यकर्मी र सरोकारवाला निकायहरूलाई एकजुट हुन हार्दिक आह्वान गर्नुभएको छ। सरकारले नेपालको संविधानको धारा ३५ मा प्रत्याभूत स्वास्थ्यको हक र जनस्वास्थ्य सेवा ऐन २०७५ मा निर्दिष्ट आधारभूत स्वास्थ्य सेवालाई मूर्तरूप दिन नसर्ने रोगको रोकथाम र नियन्त्रणलाई उच्च प्राथमिकतामा राखेर काम गरिरहेको मन्त्रालयले जनाएको छ।
चिकित्सा विज्ञानका अनुसार रक्तनलीहरूमा रगत बहने क्रममा हुने अत्यधिक चाप नै उच्च रक्तचाप हो। धेरैजसो व्यक्तिहरूमा यसको कुनै स्पष्ट बाहिरी लक्षण देखिँदैन, त्यसैले यसलाई “मृत्युको मौन कारक” (Silent Killer) भनिन्छ। समयमै पहिचान र उपचार नभएमा यसले सुक्ष्म रूपमा शरीरका भित्री अङ्गहरू निकम्मा बनाउँदै लैजान्छ।
मन्त्रालयको प्रतिवेदन अनुसार उच्च रक्तचाप हुनुका मुख्य कारणहरू यस प्रकार छन्:
अस्वस्थकर खानपान: खानामा अत्यधिक नुनको प्रयोग र हानिकारक चिल्लो पदार्थको मात्रा बढी हुनु।
शारीरिक निष्क्रियता र तनाव: दैनिक रूपमा शारीरिक व्यायाम नगर्नु, निष्क्रिय जीवनशैली जिउनु र अत्यधिक मानसिक तनाव लिनु।
व्यसन र वातावरण: धूम्रपान तथा मद्यपानको बढ्दो प्रयोग, पर्याप्त निद्राको कमी, बढ्दो सहरीकरण र वायु प्रदूषण।
समयमै यसको नियन्त्रण नगरिए यसले मुटुरोग, हृदयघात, मस्तिष्कघात (स्ट्रोक), मृगौला रोग तथा अन्य जटिल स्वास्थ्य समस्याहरू निम्त्याएर मानिसको अकालमै ज्यान लिने गर्दछ।
नेपालमा उच्च रक्तचापको अवस्था चिन्ताजनक रूपमा बढिरहेको छ। नेपाल स्वास्थ्य अनुसन्धान परिषद्को ‘STEPS’ सर्वेक्षण (२०७६/७७) का अनुसार नेपाली वयस्कहरूमध्ये २४.५ प्रतिशतमा उच्च रक्तचापको समस्या पाइएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वभर करीब १.४ अर्ब मानिस यसबाट प्रभावित छन् र प्रभावितमध्ये ठूलो हिस्सा आफ्नो रोगको अवस्थाबारे पूर्ण रूपमा अनभिज्ञ छन्। करीब चार जना प्रभावितमध्ये एक जनाको मात्र रक्तचाप नियन्त्रणमा रहनुले यो समस्या कति जटिल छ भन्ने देखाउँछ।
उच्च रक्तचापबाट बच्न र यसलाई नियन्त्रण गर्न मन्त्रालयको सुझाव:
नियमित जाँच: ३० वर्षभन्दा माथिका उमेरका सबैले वर्षमा कम्तीमा एक पटक अनिवार्य रूपमा आफ्नो रक्तचाप जाँच गराउने।
आहारमा सुधार: खानामा नुन र चिल्लो पदार्थको मात्रा घटाउने, स्वस्थ आहार र ताजा फलफूल तथा तरकारीको सेवन बढाउने।
सक्रिय जीवनशैली: दैनिक कम्तीमा ३० देखि ४५ मिनेटसम्म शारीरिक व्यायाम गर्ने, सक्रिय रहने र मानसिक तनाव कम गरी मन शान्त राख्ने।
व्यसनको त्याग: धूम्रपान र मद्यपान पूर्ण रूपमा त्याग्ने तथा पर्याप्त निद्रा र आराममा ध्यान दिने।
औषधिको नियमितता: उच्च रक्तचापको पहिचान भइसकेका बिरामीहरूले चिकित्सकको परामर्श अनुसार नियमित औषधि सेवन गर्ने र आफूखुसी कहिल्यकाहीँ पनि औषधि बन्द नगर्ने।
उच्च रक्तचाप नियन्त्रण गर्नु कुनै एक व्यक्तिको मात्र नभई व्यक्ति, परिवार, समुदाय र नीतिकार सबैको साझा जिम्मेवारी भएकाले आजैदेखि आफ्नो जीवनशैली सुधारौँ र नियमित रक्तचाप जाँच गरौँ।
