के हो आत्महत्या र किन गर्छन् मानिसहरू ?

चिकित्सा तथा मनोविज्ञानको भाषामा आत्महत्या कुनै पनि व्यक्तिले अत्यधिक मानसिक पीडा, निराशा र जीवनका जटिल परिस्थितिहरूसँग जुध्न नसकेर जानीजानी आफ्नै जीवन समाप्त पार्ने अवस्था हो। यो केवल एउटा भवितव्य घटना मात्र नभई लामो समयदेखि गुम्सिएको मानसिक संकटको दुखद परिणाम हो।

तथ्याङ्क अनुसार करिब ६५ प्रतिशत आत्महत्याका घटना प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडिएका हुन्छन्। डिप्रेसन, अत्यधिक चिन्ता (Anxiety), कडा किसिमका मानसिक रोग तथा लागुऔषध वा मदिराको दुर्व्यवहार यसका मुख्य कारक हुन्। यसबाहेक घरेलु हिंसा, सम्बन्धमा आउने दरार, पारिवारिक तनाव, आर्थिक घाटा, वैदेशिक रोजगारीका समस्या, परीक्षा वा पेसागत असफलता र सामाजिक लाञ्छनाले पनि मानिसलाई यो चरम कदम चाल्न बाध्य बनाउँछ।

लिङ्ग र उमेर समूहको जोखिम

नेपालको वर्तमान अवस्थालाई हेर्दा आत्महत्याको प्रयास गर्ने र ज्यान गुमाउनेको संख्यामा लिङ्ग र उमेर अनुसार भिन्नता पाइन्छ। आत्महत्याको प्रयास गर्ने संख्या महिलाहरूमा बढी देखिए तापनि आत्महत्याका कारण ज्यान गुमाउने (Completed Suicide) संख्या भने पुरुषहरूमा धेरै रहेको छ। पुरुषहरूले बढी घातक र कडा माध्यम रोज्ने भएकाले मृत्युदर पुरुषमा उच्च देखिन्छ।

उमेरका हिसाबले १५ देखि २९ वर्षसम्मका युवा युवतीहरू यसको बढी जोखिममा रहेका छन्। जीवनको संक्रमणकालीन अवस्था, करियरको तनाव र भावनात्मक अस्थिरताका कारण यो उमेर समूह संवेदनशील मानिन्छ। साथै, पहिला पनि आत्महत्याको प्रयास गरिसकेका व्यक्ति, मानसिक रोगको इतिहास भएकाहरू र समाजबाट उपेक्षित नागरिकहरू उच्च जोखिममा पर्दछन्।

अबको बाटो र रोकथामका उपाय

स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार समयमै सचेत हुन सके आत्महत्या शतप्रतिशत रोक्न सकिने समस्या हो। आत्महत्या गर्नुअघि प्रायः व्यक्तिहरूले केही न केही पूर्वसंकेतहरू दिने गर्छन्। अकस्मात् टोलाउने, एक्लो बस्न रुचाउने, मर्न मन लागेको कुरा गर्ने, अत्यधिक निराशा व्यक्त गर्ने वा आफ्ना प्रिय वस्तुहरू अरूलाई बाँड्ने जस्ता व्यवहार देखिएमा तत्काल सजग हुनुपर्छ।

आत्महत्या रोकथामका लागि अबको मुख्य बाटो भनेको समाजमा मानसिक स्वास्थ्यप्रतिको दृष्टिकोण बदल्नु हो। कसैको व्यवहारमा परिवर्तन देखिएमा उसलाई बेवास्ता नगरी मनका कुरा सुन्ने र सहानुभूतिपूर्वक साथ दिने वातावरण बनाउनु पर्छ। मानसिक रोगलाई लुकाउने वा लाञ्छना लगाउने सामाजिक परिपाटीको अन्त्य गरी व्यावसायिक मनोविद् तथा मनोचिकित्सकको परामर्श लिने संस्कार बसाल्नु आवश्यक छ।

नेपाल सरकारले सञ्चालन गरेको २४ सै घण्टा उपलब्ध हुने पैसा नलाग्ने (टोल फ्री) हेल्पलाइन नम्बर ११६६ मा फोन गरेर जोकोहीले पनि तत्काल मनोसामाजिक परामर्श लिन सकिने व्यवस्था गरिएको छ। ‘मनको कुरा गरौँ, दृष्टिकोण बदलौँ, आशा जगाऔँ र जीवन बचाऔँ’ भन्ने आह्वानलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्र धेरै अमूल्य जीवनहरू जोगाउन सकिने देखिन्छ।