शिक्षा र चेतनाको अभाव नै कर्णालीको मुख्य अवरोध हो भन्ने सत्यलाई आत्मसात् गर्दै किर्डाकले गुणस्तरीय शिक्षा र बालअधिकारको क्षेत्रमा देशकै ध्यान आकर्षित गर्ने गरी काम गरेको छ। कर्णाली र विशेष गरी कालीकोट जस्ता अत्यन्तै विकट जिल्लाहरूका सरकारी विद्यालयहरूको भौतिक पूर्वाधार सुधार, बालमैत्री सिकाई वातावरणको निर्माण, र शिक्षकहरूको क्षमता अभिवृद्धिमा किर्डाकले पुर्‍याएको योगदान अतुलनीय छ। यसका साथै, सफा खानेपानीको पहुँच र सरसफाइ (WASH) अभियानमार्फत विकट गाउँबस्तीहरूमा महामारीको जोखिम न्यूनीकरण गर्न र नागरिकको स्वास्थ्य अधिकार सुनिश्चित गर्न संस्थाले खेलेको भूमिका इतिहासकै एउटा सुनौलो पाना हो भन्नु अतिशयोक्ति हुँदैन। किर्डाक नेपालको सबैभन्दा ठूलो सफलता भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा मात्र सीमित छैन; यसले कर्णालीका सीमान्तकृत, दलित, महिला र विपन्न समुदायलाई आफ्नो अधिकारका लागि स्थानीय र केन्द्रीय सरकारसँग तथ्यमा आधारित भएर ‘हकदाबी’ गर्न सक्ने गरी नागरिक सचेतना र वकालतको जुन सामर्थ्य दियो, त्यो नै कर्णाली रूपान्तरणको मुख्य इन्जिन बन्यो।

संघीयता र फेरिएको विकास सन्दर्भमा सान्दर्भिकता

देश संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रमा प्रवेश गरेसँगै विकासको केन्द्र स्थानीय सरकारहरू बनेका छन्। सिंहदरबारको अधिकार गाउँगाउँमा पुगेको भनिए पनि स्थानीय तहहरूमा नीति निर्माण, योजना तर्जुमा र सुशासनको पाटोमा अझै पनि ठूलो रिक्तता र संस्थागत कमजोरी विद्यमान छ। यो फेरिएको राजनीतिक र सामाजिक परिदृश्यमा किर्डाक नेपालले आफ्नो भूमिकालाई समयसापेक्ष परिमार्जन गर्दै स्थानीय सरकारहरूको सारथीका रूपमा स्थापित गरेको छ। स्थानीय तहहरूको संस्थागत क्षमता विकास, समावेशी बजेट तर्जुमा प्रक्रिया, र सार्वजनिक सुनुवाइ जस्ता उत्तरदायित्वका औजारहरूको प्रयोगमार्फत किर्डाकले स्थानीय लोकतन्त्रलाई जगैदेखि बलियो बनाउन मद्दत गरिरहेको छ।

विशेष गरी कर्णालीका स्थानीय सरकारहरूलाई नागरिकप्रति जवाफदेही बनाउन र विकास निर्माणमा नागरिक सहभागिता सुनिश्चित गर्न किर्डाकले पुलको काम गरेको छ। यसले संघीयताको कार्यान्वयनसँगै निम्तिएका नयाँ चुनौतीहरू जस्तै- स्रोतको दुरूपयोग, अपारदर्शी योजना र नीतिगत अन्योलतालाई चिर्न नागरिक समाजको तर्फबाट निरन्तर खबरदारी र रचनात्मक सहयोग पुर्‍याउँदै आएको छ। संस्थाले अंगीकार गरेको पाँचौं रणनीतिक योजना (२०२४-२०२८) ले पनि यही बदलिँदो शासकीय स्वरूपलाई सम्बोधन गर्दै न्यायपूर्ण र उत्थानशील समाज निर्माणको संकल्प लिएको देखिन्छ।

अबको बाटो: नवप्रवर्तन, प्रविधि र दिगो आत्मनिर्भरता

२७ वर्षको सफल यात्रा पूरा गरिसकेको किर्डाक नेपालका अगाडि विगतका उपलब्धिहरूको रक्षा गर्दै भविष्यका नयाँ चुनौतीहरूलाई चिर्ने नयाँ जिम्मेवारी थपिएको छ। अबको कर्णाली हिजोको जस्तो सडक सञ्जाल र सञ्चार सम्पर्कबाट पूर्ण रूपमा विच्छेद भएको कर्णाली होइन। आज कर्णाली प्रविधिको सङ्घारमा छ र यहाँका युवाहरू संसारसँग जोडिन आतुर छन्। त्यसैले, किर्डाकको अबको मुख्य बाटो सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT) को उच्चतम प्रयोग र डिजिटल रूपान्तरण हुनुपर्दछ। ग्रामीण क्षेत्रका विद्यालयहरूलाई ‘डिजिटल साक्षरता’ सँग जोड्नु, स्थानीय सरकारका सेवाहरूलाई प्रविधिमैत्री र पारदर्शी बनाउन सहयोग गर्नु र युवाहरूलाई प्रविधिमा आधारित स्वरोजगारका अवसरहरू सिर्जना गर्न क्यान महासंघजस्ता प्रविधि क्षेत्रका छाता संगठनहरूसँग रणनीतिक साझेदारी गर्नु अबको अनिवार्य आवश्यकता हो।

अर्कोतर्फ, जलवायु परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो र प्रत्यक्ष असर कर्णालीको संवेदनशील भूगोलमा परिरहेको छ। बेमौसमी वर्षा, बाढी, पहिरो र खडेरीका कारण ग्रामीण अर्थतन्त्र जोखिममा परेको छ। त्यसैले, किर्डाकले अबका दिनमा आफ्ना हरेक विकास आयोजनाहरूलाई जलवायु उत्थानशीलता (Climate Resilience) र स्थानीय अनुकूलनका कार्यक्रमहरूसँग जोड्नुपर्दछ। परम्परागत दातृ निकायहरूको आर्थिक सहयोगमा मात्र निर्भर रहने परिपाटीलाई विस्तारै कम गर्दै, स्थानीय स्रोतको दिगो परिचालन, आन्तरिक आयका स्रोतहरूको खोजी र सामाजिक उद्यमशीलता (Social Entrepreneurship) मार्फत संस्थालाई आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बनाउनेतर्फ ध्यान दिनु आवश्यक छ। विकास केवल गैरसरकारी संस्थाको परियोजना अवधिभरका लागि मात्र होइन, यो समुदायको स्वामित्वमा रहने गरी ‘दिगो मोडेल’ मा जानुपर्दछ।

निष्कर्ष

निष्कर्षमा, जुम्लाको सानो कोठाबाट सुरु भएको किर्डाक नेपालको अभियान आज कर्णालीको विकास, पहिचान र आत्मसम्मानको पर्याय बनिसकेको छ। २७ वर्षसम्म संस्थाले प्रदर्शन गरेको निष्ठा, पारदर्शिता र नागरिक केन्द्रित कार्यशैलीले यसलाई राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा स्थापित गराएको छ। अबको बाटो भनेको प्रविधि, नवप्रवर्तन र रैथाने ज्ञानको संयोजनबाट कर्णालीलाई समृद्ध बनाउने बाटो हो। किर्डाकले विगतमा स्थापना गरेको बलियो जगमा उभिएर, स्थानीय सरकारहरूसँगको समन्वयलाई अझ प्रगाढ बनाउँदै र प्रविधिको लहरलाई आत्मसात् गर्दै अघि बढेमा, यसले आगामी दिनमा अझ ठूला र रूपान्तरणकारी सफलताहरू हासिल गर्नेछ। २७औं वार्षिकोत्सवको यस ऐतिहासिक घडीमा किर्डाक नेपाल परिवारलाई कर्णालीको माटो र नागरिकको तर्फबाट हार्दिक सम्मान व्यक्त गर्दछु।

लेखक परिचय: लेखक मनिराज पाण्डे कर्णाली एकीकृत ग्रामीण विकास तथा अनुसन्धान केन्द्र (किर्डाक नेपाल) का पूर्व कर्मचारी हुन्। विगत लामो समयदेखि विकास पत्रकारिता र सूचना प्रविधिको क्षेत्रमा सक्रिय उनी हाल कम्प्युटर एशोसिएशन नेपाल (क्यान) महासंघ नेपालका केन्द्रीय सचिव हुन्।