विशेष फिचर मान्म (कालीकोट), १७ वैशाख । आजको युगमा सामाजिक सञ्जाल केवल मनोरञ्जनको साधन मात्र रहेन, यो सूचना, व्यापार र सम्पर्कको अनिवार्य कडी बनिसकेको छ। फेसबुकदेखि टिकटकसम्मका विभिन्न प्लेटफर्महरूले विश्वलाई एउटै औँलाको भरमा समेटेका छन्। यसै सन्दर्भमा कुन सञ्जाल कसले बनायो, कति प्रयोगकर्ता छन् र यसको प्रभाव कस्तो छ भन्नेबारे एक रोचक विश्लेषण यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।
विश्वमा सबैभन्दा धेरै चल्ने अधिकांश सामाजिक सञ्जालहरू अमेरिकामा जन्मिएका हुन्। सन् २००४ मा मार्क जुकरबर्गले सुरु गरेको फेसबुक आज करिब ३.०७ बिलियन प्रयोगकर्ताका साथ पहिलो स्थानमा छ। त्यस्तै, सन् २००५ मा स्टिभ चेन, चाड हर्ली र जाभेद करिमले बनाएको यूट्युब विश्वभर लोकप्रिय छ। चीनबाट आएको टिकटक (बाइटडान्स) र वीच्याट (टेन्सेन्ट) ले पनि छोटो समयमै विश्व बजारमा दह्रो उपस्थिति जनाएका छन्।
विश्वभर फेसबुकका ३.०७ बिलियन, यूट्युबका करिब २.९ बिलियन र ह्वाट्सएपका करिब २.६ बिलियन प्रयोगकर्ताहरू रहेका छन्। नेपालको सन्दर्भमा फेसबुक, टिकटक, यूट्युब र ह्वाट्सएप सबैभन्दा धेरै प्रयोग हुने प्लेटफर्महरू हुन्, जहाँ मानिसहरूले औसतमा दैनिक ३ देखि ४ घण्टा समय खर्चने गर्दछन्। भारत र फिलिपिन्समा पनि प्रयोगको दर उच्च छ भने चीनमा ९५ प्रतिशत मानिसहरू आफ्नै देशको वीच्याटमा निर्भर छन्।
नेपालमा सामाजिक सञ्जालको प्रयोग तीव्र गतिमा बढ्नुका पछाडि सस्तो मोबाइल र सस्तो डेटा मुख्य कारण मानिएको छ। मनोरञ्जनका लागि टिकटक र फेसबुक रिल्स, विदेशमा रहेका परिवारसँग सम्पर्कका लागि ह्वाट्सएप र सूचना तथा समाचारका लागि सबैजसो प्लेटफर्महरूको प्रयोग गर्ने नेपालीहरूको सङ्ख्या ठूलो छ।
सामाजिक सञ्जालले शिक्षा, व्यापार र सम्पर्कलाई सहज बनाएको छ। यूट्युबबाट ज्ञान लिने, फेसबुक पेजमार्फत व्यापार गर्ने र विदेशमा रहेका आफन्तसँग तुरुन्तै जोडिन पाउनु यसका सकारात्मक पक्ष हुन्। तर, यसको अत्यधिक प्रयोगले समयको नोक्सानी, मानसिक तनाव, पढाइमा बाधा र ‘फेक न्यूज’ फैलिने जस्ता गम्भीर नकारात्मक असरहरू पनि देखिन थालेका छन्। विशेष गरी १६ देखि ३० वर्षका युवाहरूले दैनिक ६ घण्टासम्म स्क्रोलिङमा बिताउने गरेको तथ्याङ्कले सामाजिक दूरी बढाउँदै लगेको तर्फ संकेत गर्दछ।
डिजिटल संसारको यो लहरलाई सही ढङ्गले सदुपयोग गर्न सके यसले प्रगतिमा मद्दत पुर्याउँछ, अन्यथा यो समय र स्वास्थ्यका लागि घातक बन्न सक्ने देखिन्छ।